تهران؛ برای روزهای سخت آماده‌تر شده است

به گزارش همشهری آنلاین -علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در یادداشتی نوشت: ۲۰ مهرماه، روز ملی مدیریت بحران، فرصتی برای مرور یک واقعیت مهم است: آمادگی، محصول روز حادثه نیست؛ حاصل تصمیم‌ها، سرمایه‌گذاری‌ها، آموزش‌ها و تمرین‌هایی است که ماه‌ها و سال‌ها پیش از حادثه انجام شده‌اند.

تهران در سال‌های اخیر، هم‌زمان با توسعه زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های مدیریت بحران، با آزمون‌های واقعی و کم‌سابقه‌ای نیز مواجه شده است. تجربه حوادث، اجتماعات بزرگ و شرایط جنگی نشان داد که مدیریت بحران باید از یک وظیفه واکنشی، به یک نظام مستمر، دانش‌محور و ریسک‌مبنا تبدیل شود؛ نظامی که هدف آن نه فقط پاسخ به حادثه، بلکه کاهش احتمال وقوع خسارت، استمرار خدمات و بازگشت سریع شهر به شرایط عادی است.

در دوره اخیر مدیریت شهری، بخشی از این مسیر با تقویت زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های عملیاتی دنبال شده است. تعداد پایگاه‌های مدیریت بحران از ۴۵ پایگاه به حدود ۱۱۰ پایگاه افزایش یافته و بیش از ۱۲۰۰ تمرین و مانور در سطوح مختلف برگزار شده است. همچنین ظرفیت نیروهای داوطلب واکنش اضطراری محلات «دوام» از حدود ۱۴ هزار و ۲۰۰ نفر به بیش از ۶۰ هزار نفر رسیده و تعداد مخازن اضطراری آب نیز به ۲۰۵ مخزن افزایش یافته است؛ ظرفیتی که البته هنوز باید تا سطح پیش‌بینی‌شده توسعه پیدا کند.

این اعداد تنها آمار عملکرد نیستند؛ هر کدام بخشی از یک زنجیره آمادگی هستند. پایگاه بحران، مخازن آب اضطراری ، نیروی‌های داوطلب(دوام)، تجهیزات جست‌وجو و نجات، آموزش شهروندی و مانور، زمانی معنا پیدا می‌کنند که در لحظه حادثه بتوانند در کنار یکدیگر عمل کنند.

سال ۱۴۰۵ برای مدیریت بحران تهران، سال آزمون‌های واقعی بود. تجربه جنگ و آسیب دیدن واحدهای مسکونی، ضرورت مدیریت هم‌زمان پاسخ، اسکان، بازسازی و بازتوانی را بیش از گذشته آشکار کرد. در جریان این حوادث، ده‌ها هزار واحد مسکونی آسیب دیدند و برای خانواده‌های آسیب‌دیده، اسکان اضطراری، پرداخت ودیعه مسکن، تعمیر و بازسازی واحدها و حمایت‌های تکمیلی در دستور کار قرار گرفت و شهروندان در هتل‌ها اسکان داده شدند.

اما شاید مهم‌تر از خود حادثه، درس‌هایی بود که از آن برای آینده گرفتیم. در یک رویداد بزرگ، تهران در عمل ظرفیت‌هایی را که برای شرایط اضطراری طراحی و ایجاد شده بود، در مقیاس واقعی به کار گرفت. در مراسم تشییع امام شهید، ظرفیت اسکان اضطراری برای میلیون‌ها نفر در بوستان‌ها، مساجد، مدارس، حسینیه‌ها، سراهای محلات و سایر فضاهای شهری پیش‌بینی و میان دستگاه‌های مختلف هماهنگی لازم ایجاد شد. بوستان ولایت به‌تنهایی ظرفیت اسکان حدود ۴۰ هزار نفر داشت و در مجموع ظرفیت‌های بزرگی برای اسکان اضطراری در نقاط مختلف شهر آماده شد.

این تجربه نشان داد که مدیریت بحران فقط به زمان وقوع زلزله یا سیل محدود نیست. هر اجتماع بزرگ، هر اختلال گسترده در زیرساخت و هر حادثه‌ای که زندگی روزمره شهروندان را تحت تأثیر قرار دهد، بخشی از مأموریت مدیریت بحران است.

از سوی دیگر، مدیریت ریسک تهران باید بر مبنای شناخت دقیق مخاطرات بنا شود. در مطالعات انجام‌شده، ۵۵ مخاطره در هفت گروه شناسایی و پس از ارزیابی، ۱۷ مخاطره به‌عنوان اولویت‌دار تعیین شده‌اند؛ از زلزله و سیل و فرونشست گرفته تا حریق، موج گرما و سرما، حوادث مواد خطرناک، قطع برق، تجمعات انبوه و تهدیدات سایبری. برای این مخاطرات، پهنه‌بندی، ارزیابی ریسک و برنامه‌ریزی برای کاهش خطر در حال انجام است.

این یعنی رویکرد ما باید از منتظر حادثه بودن به شناخت خطر و اقدام پیشگیرانه تغییر کند. زلزله، سیل یا طوفان به خودی خود فاجعه نیستند؛ آنچه یک مخاطره را به بحران تبدیل می‌کند، میزان آسیب‌پذیری جامعه و زیرساخت‌ها و نحوه مواجهه ما با آن است.

بنابراین، مأموریت مدیریت بحران تهران در سال‌های پیش رو روشن است: کاهش خطر، افزایش تاب‌آوری، استمرار خدمات حیاتی، ارتقای آمادگی مردم و یکپارچه‌سازی ظرفیت دستگاه‌ها. مدیریت بحران باید در متن تصمیم‌گیری شهری حضور داشته باشد.

امروز تهران نسبت به گذشته آماده‌تر است؛ اما این به معنای رسیدن به نقطه مطلوب نیست. در مدیریت بحران، هیچ‌گاه نمی‌توان ادعا کرد کافی است. هر تجربه، حتی اگر موفق باشد، باید به اصلاح برنامه‌ها و ارتقای آمادگی منجر شود.

هدف ما ساختن شهری است که نه در برابر حادثه غافلگیر شود و نه پس از حادثه متوقف بماند؛ شهری که خطراتش را می‌شناسد، برای آنها برنامه دارد، ظرفیت‌هایش را می‌آزماید و از هر تجربه برای آماده‌تر شدن استفاده می‌کند.

۲۰ مهرماه، یادآور همین مسئولیت است: بحران را باید پیش از وقوع، با شناخت خطر، کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تاب‌آوری مدیریت کرد. به امید رسیدن به شهری ایمن و تاب‌آور.

*علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران*